Şaft Nedir, Ne İşe Yarar?

Şaft, şanzımandan çıkan dönme hareketini diferansiyele ileten temel bir aktarma aracıdır. Binek otomobillerden kamyon, otobüs ve iş makinelerine kadar birçok taşıtta kullanılan parça aynı zamanda kardan mili olarak da adlandırılır. Arabada şaft, vites kutusunda üretilen hareketi diferansiyele aktararak güç akışının sürekliliğini sağlar. Böylece sürüşün daha güvenli ve dengeli bir şekilde gerçekleşmesine katkıda bulunur.

Çoğunlukla uzun ve kalın bir mil yapısına sahip olan şaft, esnekliği sayesinde aracın süspansiyon hareketlerine uyum gösterir. Sahip olduğu bu özellik sayesinde engebeli yol koşullarında titreşimlerin azaltılmasına ve daha konforlu bir sürüş elde edilmesine olanak tanır. Araçtaki konumuna bakıldığında motor ile arka dingil arasında yer alır. Şaftın ne olduğu, görevleri ve arızalarının nasıl tespit edilebileceği konularını dilerseniz birlikte ayrıntılı biçimde ele alalım.

Şaft Ne İşe Yarar?

Parçanın temel amacı, diferansiyele aktarılan hareketi tekerleklere iletmek ya da doğrudan şanzımandan aldığı gücü diferansiyele taşımaktır. Bu işlevi sayesinde araç, engebeli yol koşullarında dahi daha güvenli, dengeli ve konforlu bir sürüş gerçekleştirir. Temel işlevleri şu şekilde sıralanabilir:

Şanzımandan iletilen dönme hareketini diferansiyele aktararak tekerleklerin hareket etmesini sağlar.
Engebeli ve eğimli yollarda aracın sarsıntısını azaltarak sürüş konforunu artırır.
Şanzımandan çıkan ses ve titreşimi azaltarak hem sessiz bir sürüş sağlar hem de şanzımanın kullanım ömrünü uzatır.
Aracın ön ve arka akslarına güç aktarımını düzenleyerek kontrollü ve dengeli dönüş yapılmasına katkı sağlar.
Güç iletimini verimli biçimde gerçekleştirerek motorun daha az enerji harcamasına dolayısıyla yakıt tasarrufuna yardımcı olur.

Şaft; motor tarafından üretilen gücü doğru, dengeli ve verimli biçimde tekerleklere aktararak aracınızın güvenli ve istikrarlı bir sürüş performansı sergilemesine katkıda bulunur.

Şaftta Boşluk Olursa Ne Olur?

Şaft boşluğu, aracın genel çalışma düzenini olumsuz etkileyen önemli bir mekanik sorundur. Parça üzerindeki gereğinden fazla boşluk, ilk aşamada hafif sarsıntılarla kendini gösterse de zamanla aracınızın ilerleyişini ciddi ölçüde zorlaştıran titreşimlere yol açabilir. Titreşimler, sürüş konforunu düşürmekle birlikte aynı aracınızın yolda güvenli şekilde seyretmesini de tehlikeye atar.

Parçadaki aşırı boşluk; uzun vadede şaft mafsalı ve şaft istavrozunun aşınmasına, gevşemesine ya da tamamen zarar görmesine sebep olabilir. Parçalar, güç aktarımının kesintisiz ve dengeli bir şekilde yapılması açısından oldukça önemlidir. Meydana gelen en ufak bir arıza bile aktarma organlarının bütünlüğünü bozarak yüksek maliyetli onarımlara yol açabilir.

Bu sebeple boşluğun düzenli aralıklarla kontrol edilmesi, sürüş güvenliğiniz açısından gereklidir. Periyodik bakım sırasında şaft bağlantılarının, mafsalların ve istavrozların kontrol edilmesi; gerektiğinde şaft tamirinin ve parça değişiminin yapılması, daha büyük arızaların önüne geçilmesini sağlar.

Ayrıca bu tür sorunları en aza indirmek amacıyla birçok araçta havalı sistemler tercih edilir. Sistemler, titreşim emilimini arttırarak hem şaftın daha uzun ömürlü olmasına katkı sağlar hem de sürüşün daha stabil ve konforlu olmasına yardımcı olur.

Şaft Arızası Nasıl Anlaşılır?

Her ne kadar dayanıklı çelik malzemeden üretilmiş olsa da çeşitli koşullar, zaman içerisinde bileşenin arızalanmasına sebep olabilir. Arızaların temel sebepleri periyodik bakımın aksatılması ve dış etkenlere bağlı hasarlardır. Arıza ortaya çıktığında araç, bazı belirgin belirtilerle sizi uyarır. Belirtiler çoğunlukla şu şekilde kendini gösterir:

Dönüşlerde tekerleklerin düzgün bir şekilde dönmemesi,
Sürüş esnasında ani ve şiddetli titremeler,
Aracın kontrol edilmesinde güçlük yaşanması,
Alt kısımdan gelen gıcırtı ve tıkırtı sesleri,
Aracın tamamen hareketsiz kalması.

Arızaların tespitinde, araç altından gelen olağan dışı seslere dikkat edilmelidir. Tıkırtı ve gıcırtı sesleri çoğu zaman titremeyle birlikte görülür ve aracın dengesinde anormal değişimlere yol açabilir. Tüm bu durumlar, parça üzerinde meydana gelen bir hasarın önemli göstergeleridir. Arıza belirtilerine neden olan ve bakım gerektiren başlıca şaft sorunları şu şekildedir:

Takozun Yırtılması

Araç seyir hâlindeyken hissedilen artan titreşimler, çoğu zaman şaft takozunun yırtılmasından kaynaklanır. Şaft takozu, şaftın araca sabitlendiği temel bağlantı noktasıdır. Bu bölgede oluşan arızalar, sabit hızda veya hızlanma anlarında kendini belirgin şekilde gösterir. Yırtılan takoz, gürültülü seslere sebep olur ve aracın kontrolünü güçleştirir. Ayrıca titreşim artışı, lastik balans ayarının da bozulmasına yol açabilir.

Balansın Bozulması

Şaft balans sistemi, dönme hareketinin titreşimsiz ve kararlı bir şekilde gerçekleşmesini sağlar. Balansın bozulması, aracın alt kısımdan darbe alması ya da şaft mafsalının arızalanması sonucunda ortaya çıkar. Bu durumda lastik balans ayarı da olumsuz etkilenir. Balansın düzeltilmesi için şaftın sökülerek onarılması yahut tamamen değiştirilmesi gerekebilir.

Şaftın Kırılması veya Kopması

Araç altından alınan şiddetli darbeler, tümseklerde ve çukurlu yollarda, parçanın kırılmasına ya da kopmasına sebep olabilir. Dayanıklı çelik yapısına rağmen eski model araçlarda çürüme ve neme bağlı yıpranmalar, bu tür hasarları tetikler. Kırılma, yüksek hızda seyreden araçlar için ciddi güvenlik riskleri oluşturur. Bu sebeple düzenli bakım ve kontrolünün yapılması gerekir.

Mafsalın Bozulması

Parça üzerindeki mafsalın arızalanması durumunda araç kasasında sallantılar meydana gelebilir. Bilhassa kalkışlarda belirgin sesler duyabilirsiniz. Mafsalın bozulması, güç aktarımını olumsuz etkileyerek sürüş dengesini bozar. Sorunun çözümü için mafsalın onarılması ya da değiştirilmesi gerekir.

Köşe Takozlarının Yıpranması

Köşe takozları zamanla aşınabilir ve bu durumda kalkış anında veya ani gaz tepkilerinde ses oluşur. Yıpranan takozların değişimi hem sarsıntıların azaltılmasına hem de güç aktarımının daha stabil hâle gelmesine yardımcı olur.

Şaftın Tamamen Kopması

Kopma durumunda araç hareket edemez. Aşırı zorlanma, yoğun darbe veya uzun süre bakım yapılmaması, bu sorunun başlıca sebeplerindendir. Böyle bir durumda yeni bir parça takılarak sorun çözülebilir.

Düzenli bakım ve erken müdahale, arızaların ilerlemesini engelleyerek hem güvenliğinizi artırır hem de daha büyük maliyetlerin önüne geçer.

Sıkça Sorulan Sorular

Şaft takozu arızası nasıl anlaşılır?

Meydana gelen arızalar çoğunlukla araç seyir hâlindeyken hissedilen, olağan dışı titreşimlerle kendini belli eder. Sürat yükseldikçe titreşimlerin daha da belirginleştiği görülür. Ayrıca arızalı bir takoz, gaz verildiğinde ya da vites değiştirildiğinde duyulan gürültülü seslere yol açabilir.

Arabanın şaftı neden kırılır?

Kırılma; aşırı zorlanma, darbeye maruz kalma ve ağır yük altında uzun süreli kullanım sebebiyle meydana gelebilir. Düzenli bakımın ihmal edilmesi ve parçanın bileşenlerinde oluşan aşınmalar, yapısal dayanıklılığı zayıflatarak kırılma riskini arttırır. Ayrıca aracın alt takımına alınan sert darbeler ya da uygunsuz modifikasyonlar da kırılmaya yol açabilir.

Şaft mafsalı nasıl değiştirilir?

Öncelikle aracın uygun bir şekilde yükseltilip güvenli şekilde sabitlenmesi gerekir. Sonrasında tekerleğin ve ilgili sabitleme somunlarının sökülmesi ile devam edilir. Ardından eski mafsal ya da CV bağlantısı çıkarılarak yerine aynı özelliklere sahip yeni mafsal takılır ve gerekli gresleme yapılır. Tüm bağlantı somunları araç üreticisinin belirttiği tork değerlerine uygun şekilde sıkılır. Son olarak da tekerlek tekrar monte edilip araç yere indirilir ve sistemin sorunsuz çalıştığı kontrol edilir.

Şaft nasıl sökülür?

Sökme işlemine başlamadan önce araç düz bir zeminde güvenli biçimde kaldırılmalı, el freni çekilmeli ve tekerlekler uygun şekilde sabitlenmelidir. Şaft kapağı mevcutsa dikkatlice çıkarılır. Ardından bağlantı noktalarındaki civatalar uygun el aletleriyle kontrollü biçimde gevşetilip sökülür. Bu sırada parçaların düşmesini önlemek için gerekli destek sağlanır. Tüm bağlantılar çözüldüğünde şaft, mafsal ve takozlara zarar vermeyecek özenle yerinden alınmalı. Mafsalın serbest hareketi korunmalı ve aks miline gereksiz baskı uygulanmamalıdır.